Artikel 23: Het openbaar en bijzonder onderwijs

Artikel 23
  1. Het onderwijs is een voorwerp van de aanhoudende zorg der regering.
  2. Het geven van onderwijs is vrij, behoudens het toezicht van de overheid en, voor wat bij de wet aangewezen vormen van onderwijs betreft, het onderzoek naar de bekwaamheid en de zedelijkheid van hen die onderwijs geven, een en ander bij de wet te regelen.
  3. Het openbaar onderwijs wordt, met eerbiediging van ieders godsdienst of levensovertuiging, bij de wet geregeld.
  4. In elke gemeente en in elk van de openbare lichamen, bedoeld in artikel 132a, wordt van overheidswege voldoend openbaar algemeen vormend lager onderwijs gegeven in een genoegzaam aantal openbare scholen. Volgens bij de wet te stellen regels kan afwijking van deze bepaling worden toegelaten, mits tot het ontvangen van zodanig onderwijs gelegenheid wordt gegeven, al dan niet in een openbare school.
  5. De eisen van deugdelijkheid, aan het geheel of ten dele uit de openbare kas te bekostigen onderwijs te stellen, worden bij de wet geregeld, met inachtneming, voor zover het bijzonder onderwijs betreft, van de vrijheid van richting.
  6. Deze eisen worden voor het algemeen vormend lager onderwijs zodanig geregeld, dat de deugdelijkheid van het geheel uit de openbare kas bekostigd bijzonder onderwijs en van het openbaar onderwijs even afdoende wordt gewaarborgd. Bij die regeling wordt met name de vrijheid van het bijzonder onderwijs betreffende de keuze der leermiddelen en de aanstelling der onderwijzers geëerbiedigd.
  7. Het bijzonder algemeen vormend lager onderwijs, dat aan de bij de wet te stellen voorwaarden voldoet, wordt naar dezelfde maatstaf als het openbaar onderwijs uit de openbare kas bekostigd. De wet stelt de voorwaarden vast, waarop voor het bijzonder algemeen vormend middelbaar en voorbereidend hoger onderwijs bijdragen uit de openbare kas worden verleend.
  8. De regering doet jaarlijks van de staat van het onderwijs verslag aan de Staten-Generaal.

In andere talen:

English

  1. Education shall be the constant concern of the Government.
  2. All persons shall be free to provide education, without prejudice to the authorities' right of supervision and, with regard to forms of education designated by law, their right to examine the competence and moral integrity of teachers, to be regulated by Act of Parliament.
  3. Education provided by public authorities shall by regulated by Act of Parliament, paying due respect to everyone's religion or belief.
  4. The authorities shall ensure that primary education is provided in a sufficient number of public- authority schools in every municipality and in each of the public bodies referred to in Article 132a. Deviations from provision may be permitted under rules to be established by Act of Parliament on condition that there is opportunity to receive the said form of education.
  5. The standards required of schools shall be such that the standards both of private schools fully financed from public funds shall be regulated by Act of Parliament, with due regard, in the case of private schools, to the freedom to provide education according to religious or other belief.
  6. The requirements for primary education shall be such that the standards both of private schools fully financed from public funds and of public-authority schools are fully guaranteed. The relevant provisions shall respect in particular the freedom of private schools to choose their teaching aids and to appoint teachers as they see fit.
  7. Private primary schools that satisfy the conditions laid down by Act of Parliament shall be financed from public funds according to the same standards as public-authority schools. The conditions under which private secondary education and pre-university education shall receive contributions from public funds shall be laid down by Act of Parliament.
  8. The government shall submit annual reports on te state of education to the States General.

Français

  1. Le Gouvernement veille dune manière constante à lenseignement.
  2. Lenseignement peut être dispensé librement, sous réserve de la surveillance des pouvoirs publics et, en ce qui concerne les formes denseignement spécifiées par la loi, de lexamen de la compétence et de la moralité des enseignants, le tout à régler par la loi.
  3. Lenseignement public est réglé par la loi, dans le respect de la religion ou des convictions de chacun.
  4. Dans chaque commune et dans chacune des entités publiques visées à l’article 132a, un enseignement public primaire de formation générale satisfaisant est assuré par les pouvoirs publics dans un nombre suffisant décoles publiques. Une dérogation à cette disposition peut être autorisée selon des règles à fixer par la loi, à condition que soit fournie la possibilité de recevoir un tel enseignement, que ce soit ou non dans une école publique.
  5. Les conditions de qualité à poser à lenseignement devant être financé entièrement ou partiellement par le Trésor public sont réglées par la loi, compte tenu, en ce qui concerne lenseignement privé, de la liberté dinspiration.
  6. Ces conditions sont réglées, pour lenseignement primaire de formation générale, de manière à ce que la qualité de lenseignement privé financé entièrement par le Trésor public et celle de lenseignement public soient garanties aussi ef ficacement lune que lautre. Cette réglementation respecte, en particulier, la liberté de lenseignement privé quant au choix des moyens denseignement et à la nomination des instituteurs.
  7. Lenseignement privé primaire de formation générale répondant aux conditions à poser par la loi est financé par le Trésor public sur la même base que lenseignement public. La loi établit les conditions auxquelles des contributions sont fournies par le Trésor public à lenseignement privé secondaire de formation générale et à lenseignement privé supérieur préparatoire.
  8. Le Gouvernement fait présenter chaque année aux États généraux un rapport sur la situation de lenseignement.

Deutsch

  1. Das Unterrichtswesen ist Gegenstand ständiger Sorge der Regierung.
  2. Die Erteilung von Unterricht ist frei, vorbehaltlich der behördlichen Aufsicht und, was die im Gesetz bezeichneten Unterrichtsarten betrifft, vorbehaltlich der Prüfung der Befähigung und der sittlichen Eignung der Lehrkräfte. Näheres wird durch Gesetz geregelt.
  3. Der öffentliche Unterricht wird unter Wahrung der Freiheit des religiösen und weltanschaulichen Bekenntnisses durch Gesetz geregelt.
  4. In jeder Gemeinde und in jeder öffentlich-rechtlichen Körperschaft im Sinne des Artikels 132a sorgen die öffentlich-rechtlichen Körperschaften dafür, dass an einer ausreichenden Anzahl öffentlicher Schulen genügend allgemein bildender Grundschulunterricht erteilt wird. Nach durch Gesetz zu erlassenden Vorschriften kann von dieser Bestimmung abgewichen werden, sofern die Gelegenheit geboten wird, an dieser Art von Unterricht teilzunehmen.
  5. Die Anforderungen, die an die Qualität des ganz oder teilweise aus öffentlichen Mitteln zu finanzierenden Unterrichts zu stellen sind, werden durch Gesetz geregelt; soweit es sich um Unterricht an Privatschulen handelt, ist die Freiheit der religiösen und weltanschaulichen Ausrichtung zu gewährleisten.
  6. Diese Anforderungen werden für den allgemein bildenden Grundschulunterricht so geregelt, dass die Qualität des ganz aus öffentlichen Mitteln finanzierten privaten Unterrichts und des öffentlichen Unterrichts gleichermaßen gewährleistet wird. Bei dieser Regelung ist insbesondere die Freiheit des privaten Unterrichts bei der Wahl der Lehrmittel und der Anstellung der Lehrkräfte zu gewährleisten.
  7. Der private allgemein bildende Grundschulunterricht, der die durch Gesetz festzulegenden Bedingungen erfüllt, wird nach demselben Maßstab aus öffentlichen Mitteln finanziert wie der öffentliche Unterricht. Es wird durch Gesetz bestimmt, unter welchen Bedingungen für den privaten allgemein bildenden Sekundarunterricht und für den vorwissenschaftlichen Unterricht Beiträge aus öffentlichen Mitteln geleistet werden.
  8. Die Regierung unterrichtet die Generalstaaten alljährlich über die Lage im Bildungsbereich.

Español

  1. El Gobierno velará de una manera constante por la educación.
  2. Se reconoce la libertad de enseñanza, a reserva del control ejercido por los poderes públicos y, por lo que se refiera a las formas de enseñanza previstas por la ley, del examen de la capacitación y moralidad de quienes impartan la enseñanza, todo ello conforme a lo que la ley disponga.
  3. La enseñanza pública se regulará por la ley, respetándose la religión o las convicciones de cada uno.
  4. En todos los municipios y en todas las entidades públicas mencionadas en el artículo 132a, se garantizará por los poderes públicos una enseñanza pública básica de formación general suficiente, en un número suficiente de escuelas públicas. Podrá autorizarse una desviación de lo anterior conforme a las normas que la ley establezca, siempre que se facilite la oportunidad para recibir esa clase de enseñanza, sea o no en una escuela pública.
  5. Las condiciones de calidad exigibles a la enseñanza a costearse total o parcialmente con fondos públicos se regularán por la ley, teniendo en cuenta, por cuanto se refiera a la enseñanza privada, la libertad de orientación.
  6. Estas condiciones se regularán, para la enseñanza básica de formación general, de tal forma que se garanticen con la misma eficacia la calidad de la enseñanza privada a costearse totalmente con fondos públicos y la de la enseñanza pública. Esta reglamentación respetará en particular la libertad de la enseñanza privada en la elección de los medios educativos y en el nombramiento de los profesores.
  7. La enseñanza privada básica de formación general que cumpla las condiciones que se establezcan por la ley, será costeada por el Tesoro Público partiendo de mismos criterios que la enseñanza pública. La ley establecerá las condiciones para que el Tesoro Público pueda asignar subvenciones a la enseñanza privada media de formación general y a la enseñanza privada superior preparatoria.
  8. El Gobierno rendirá todos los años un informe sobre la situación de la enseñanza a los Estados Generales.

Inhoud

  1. Toelichting
  2. Formele toelichting
  3. In eenvoudig Nederlands
  4. Historische ontwikkeling
  5. Debat
  6. Tijdlijn van het artikel

Toelichting

De overheid heeft de zorg voor het onderwijs. Het geven van onderwijs is vrij, maar de overheid houdt er wel toezicht op. Eén en ander is in de wet geregeld, evenals het toezicht op het onderwijs en de vormen van onderwijs. Daarbij moet de wetgever wel rekening houden met ieders godsdienst of levensovertuiging.

In of vanuit iedere gemeente moet gelegenheid zijn openbaar basisonderwijs te volgen. Bij uitzondering kan dat ook in een niet openbare school plaatsvinden, bijvoorbeeld bij scholen waar het bijzonder en openbaar onderwijs samenwerken.

In het artikel is ook het bijzonder onderwijs zeker gesteld. Het gaat dan om de vrijheid van richting van het bijzonder onderwijs en om de financiële gelijkstelling van het openbaar onderwijs en het bijzonder onderwijs. De eisen waar het openbare en bijzonder onderwijs aan moet voldoen moeten in een wet staan.

De regering moet ieder jaar aan de Staten-Generaal een verslag geven over de toestand van het onderwijs.

Voor de diverse vormen van onderwijs is uitgebreide wetgeving tot stand gekomen, bijvoorbeeld de Wet op het primair onderwijs, de Wet op het voortgezet onderwijs, de Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderwijs, en de Wet studiefinanciering 2000. Verder is er een wet die het toezicht op het onderwijs regelt.

Formele toelichting

In artikel 23 is vastgelegd dat het onderwijs voorwerp van overheidszorg is, en dat het geven van onderwijs vrij is, behoudens het bij de wet te regelen toezicht van de overheid. Het derde en vierde lid bevatten de grondwettelijke waarborgen met betrekking tot het openbaar onderwijs.

Het derde lid bepaalt dat het openbaar onderwijs bij de wet wordt geregeld, met eerbiediging van ieders godsdienst of levensovertuiging.

In het vierde lid zijn de voorschriften met betrekking tot de aanwezigheid van openbaar algemeen vormend lager onderwijs omschreven. In dit lid wordt ook tot uitdrukking gebracht dat het openbaar onderwijs bij uitzondering ook in andere dan openbare scholen kan worden gegeven. Hiermee wordt verzekerd dat een regeling voor samenwerkingsscholen verenigbaar is met artikel 23 Grondwet.

Voorts bevat het grondwetsartikel waarborgen voor het bijzonder onderwijs, met name betreffende de vrijheid van richting van het bijzonder onderwijs en de financiële gelijkstelling van het openbaar onderwijs en het bijzonder onderwijs dat aan bij de wet te stellen bekostigingsvoorwaarden voldoet.

Tenslotte wordt aan de regering de plicht opgelegd jaarlijks aan de Staten-Generaal verslag te geven van de staat van het onderwijs.

Voor de diverse vormen van onderwijs is uitgebreide wetgeving tot stand gekomen, bijvoorbeeld de Wet op het primair onderwijs, de Wet op het voortgezet onderwijs, de Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderwijs, en de Wet studiefinanciering 2000.

In eenvoudig Nederlands

  1. De regering zorgt voor het onderwijs.
  2. Iedereen mag onderwijs geven. Maar de overheid houdt toezicht op het onderwijs. En de overheid moet ook onderzoeken of de mensen die onderwijs geven dat ook goed kunnen. In de wet staat hoe de overheid dit doet.
  3. De overheid zorgt voor openbaar onderwijs. Openbaar onderwijs is onderwijs voor iedereen. Ook voor mensen met een godsdienst of levensovertuiging. In de wet staat hoe de overheid zorgt voor het openbaar onderwijs.
  4. In elke gemeente moeten genoeg openbare basisscholen zijn. Als dit niet zo is, moet de overheid ervoor zorgen dat kinderen op een andere manier openbaar onderwijs krijgen. Dit staat in de wet.
  5. In de wet staan de eisen die de overheid moet stellen aan de kwaliteit van het openbaar onderwijs en het bijzonder onderwijs. Het bijzonder onderwijs mag een eigen visie kiezen, bijvoorbeeld op basis van geloof of mensbeeld.
  6. De eisen voor de kwaliteit van het basisonderwijs zijn zo opgeschreven, dat de kwaliteit van het bijzonder onderwijs en het openbaar onderwijs hetzelfde kan zijn. Het bijzonder onderwijs mag wel zelf bepalen welke boeken en andere leermiddelen het gebruikt. Ook mag het bijzonder onderwijs zelf bepalen welke onderwijzers lesgeven.
  7. Bijzondere basisscholen krijgen van de overheid evenveel geld als openbare basisscholen. In de wet staat hoeveel geld het bijzonder voortgezet onderwijs van de overheid krijgt.
  8. De regering stuurt ieder jaar een verslag aan de Eerste en Tweede Kamer. Daarin staat hoe het gaat met de kwaliteit van het onderwijs.

Uitleg

In artikel 23 van de Grondwet staat een echt Nederlands grondrecht. Dit grondrecht bestaat in de meeste landen van de wereld niet.

Wat staat er in artikel 23? In artikel 23 staat dat we in Nederland twee soorten onderwijs hebben, openbaar onderwijs en bijzonder onderwijs:

  • openbaar onderwijs is er voor iedereen. Voor mensen met of zonder godsdienst of levensovertuiging. De overheid zorgt voor het openbaar onderwijs.
  • bijzonder onderwijs is voor mensen met een godsdienst of een levensovertuiging.

Echt Nederlands is dat de overheid beide soorten onderwijs betaalt. In veel landen betaalt de overheid alleen onderwijs voor iedereen. In Nederland betaalt de overheid ook bijzonder onderwijs.

Iedereen in Nederland mag onderwijs geven. Dit is de vrijheid van onderwijs. Als een groep ouders een aparte christelijke basisschool wil voor hun kinderen, dan moet de overheid die school betalen. In de wet staat hoeveel leerlingen hiervoor nodig zijn.

Op deze manier zijn in de vorige eeuw heel veel verschillende soorten christelijke scholen gebouwd. Ook ouders van andere godsdiensten kunnen een school beginnen. Zo zijn er de afgelopen jaren bijvoorbeeld ook islamitische scholen gekomen. De overheid betaalt al deze scholen.

Maar de overheid kijkt ook of deze scholen wel goed onderwijs geven. Dit doet de Inspectie van het Onderwijs.

De overheid moet niet alleen zorgen voor dat ouders bijzonder onderwijs kunnen beginnen. De overheid moet ook zorgen dat er in iedere gemeente genoeg openbare basisscholen zijn. Als dat niet kan, moet de overheid ervoor zorgen dat kinderen op een andere manier openbaar onderwijs kunnen krijgen. Bijvoorbeeld door bussen te laten rijden naar een openbare school in de buurt. Of door een kind openbaar onderwijs te geven in een bijzondere school.

De Inspectie van het Onderwijs onderzoekt of het onderwijs goed is. In de wet staan de kwaliteitseisen voor het openbaar onderwijs en het bijzonder onderwijs. De Inspectie van het Onderwijs onderzoekt of scholen aan deze kwaliteitseisen voldoen.

De Inspectie van het Onderwijs onderzoekt dus ook de kwaliteit van het bijzonder onderwijs. Maar de Inspectie mag zich niet bemoeien met zaken die met de godsdienst of de levensovertuiging te maken hebben. Een voorbeeld: een bijzondere school gebruikt boeken waarin staat dat God of Allah de mens heeft gemaakt. De Inspectie mag dan niet zeggen dat dat niet goed is. Ook mag de Inspectie zich niet bemoeien met de onderwijzers van het bijzonder onderwijs.

Openbare en bijzondere scholen krijgen van de overheid evenveel geld. De overheid geeft niet alleen geld aan bijzondere basisscholen, maar ook aan bijzonder voortgezet onderwijs (vmbo's, havo's, vwo's, gymnasia), bijzonder beroepsonderwijs (ROC's, AOC's) en bijzonder hoger onderwijs (hbo's, universiteiten).

Historische ontwikkeling

Artikel 23 bestaat uit acht leden. Het eerste en het achtste lid zijn het oudst. Die gaan terug op de Grondwet van 1814.

Over de vrijheid van onderwijs werd toen al gestreden. De onderwijswet van 1806 legde vast dat bijzondere scholen alleen met toestemming van de overheid mochten worden opgericht. Zij mochten alleen ‘verlicht-neutraal christelijk’ onderwijs geven.

De vrijheid van schoolonderwijs kwam in 1848, in artikel 194 van de Grondwet, en werd uitgewerkt in de onderwijswet van 1857. Zo ontstond het bestel van openbaar en bijzonder onderwijs. Geld kreeg het bijzonder onderwijs niet. Liberalen achtten het subsidiëren van religieus onderwijs in strijd met de scheiding van kerk en staat. Bij de grondwetsherziening van 1887 werd uitgesproken dat de Grondwet subsidiëring van het bijzonder onderwijs niet verbiedt.

In 1917 werd de schoolstrijd beslecht met de Pacificatie. Openbaar en bijzonder lager onderwijs werden financieel gelijkgesteld. Dat lukte doordat alle partijen elkaar nodig hadden. De confessionelen zochten steun voor gelijke bekostiging, en liberalen en sociaaldemocraten hadden hen nodig voor het algemeen kiesrecht. De opzet van het artikel is nog steeds die van 1917.

Bij de algehele grondwetsherziening van 1983 werd artikel 23 niet gewijzigd. Partijen konden het niet eens worden over een nieuwe tekst.

Sindsdien is het artikel twee keer aangepast. In 2006 werd het vierde lid verruimd om de samenwerkingsschool mogelijk te maken. In 2017 kwamen daar de openbare lichamen van artikel 132a bij, zodat de opdracht tot openbaar onderwijs ook voor Bonaire, Sint Eustatius en Saba geldt.

Debat

Kansengelijkheid tegenover onderwijsvrijheid

De kritiek op artikel 23 richt zich al jarenlang op de ruimte die scholen hebben om leerlingen en leraren te weigeren op grond van hun levensbeschouwing.

Kamerlid Habtamu de Hoop (voorheen PvdA, nu PRO) diende op 6 oktober 2021 een voorstel in om artikel 23 te veranderen. Hij wil het recht van ieder kind op onderwijs in de Grondwet opnemen, de wetgever opdragen te zorgen voor kansengelijkheid, persoonlijkheidsvorming en respect voor de basiswaarden van de democratische rechtsstaat, en een algemene acceptatieplicht invoeren. Al het bekostigde onderwijs zou voor iedereen toegankelijk moeten worden. Het voorstel ligt nog in eerste lezing bij de Tweede Kamer.

In de aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen van 2025 kwam het onderwerp weer op de agenda te staan. CDA-leider Henri Bontenbal zei bij Nieuwsuur dat scholen mogen verschillen in hun visie op homoseksualiteit en dat de onderwijsvrijheid mag “botsen” met het gelijkheidsbeginsel. Na felle reacties zei hij een dag later dat hij van zijn eigen antwoord baalde.

Op 9 december 2025 nam de Tweede Kamer met 72 tegen 70 stemmen een motie van het VVD-lid Kisteman aan, die de regering vraagt te onderzoeken hoe kan worden gewaarborgd dat gelijke behandeling nooit wordt geschonden door de richting van een school.

Tijdlijn van het artikel

Tekstwijziging Herpublicatie (ongewijzigd)

Wat veranderde er ?

gemarkeerd = toegevoegd · doorgestreept = verwijderd