Artikel 122: Gratie, amnestie

Gratie is de vermindering of het opheffen van de gevolgen van een rechterlijk vonnis. Dus niet alleen vermindering van bijvoorbeeld gevangenisstraf, maar ook van maatregelen die de rechter op kan leggen. Amnestie betekent dat iemand niet meer strafbaar is. De regels voor gratie en amnestie staan in een wet. Dat is de Gratiewet.

Formele toelichting

Ten aanzien van het verlenen van gratie vloeit uit artikel 122 van de Grondwet voort, dat gratie mogelijk is niet alleen van straffen, maar ook van door de rechter opgelegde maatregelen.

Bij de gratieverlening dienen procedureregels in acht te worden genomen, die bij of krachtens de wet moeten worden geregeld.

Ter uitvoering van deze grondwetsbepaling is in 1988 de Gratiewet van kracht geworden.

In eenvoudig Nederlands

1. De regering kan beslissen dat iemand minder of geen straf krijgt (gratie). De regering vraagt eerst advies aan een rechter. De regels voor gratie staan in de wet. In de wet kan ook staan dat iemand anders deze regels maakt.
2. De regering en de Eerste en Tweede Kamer kunnen een wet maken, waarin staat dat iemand niet strafbaar meer is (amnestie). In de wet kan ook staan dat iemand anders dat mag.

Uitleg

Als je van de rechter een straf hebt gekregen, kan de regering beslissen je straf te verminderen of je helemaal geen straf te geven. Dit heet gratie. De regering mag dit niet zomaar beslissen. De regering moet eerst een rechter om advies vragen. En de regering moet zich houden aan de regels die in de Gratiewet staan.

Een stap verder dan gratie is amnestie. Bij gratie krijg je geen straf. Maar je blijft wel schuldig. Bij amnestie zegt de regering dat je geen straf krijgt én dat je ook niet schuldig bent. Daarom is hiervoor een wet nodig. In die wet staat dan dat de rechter je schuldig vindt en dat je een straf verdient. En dat de regering en de Eerste en Tweede Kamer vinden dat je gedrag niet strafbaar is. En dat je dus ook geen straf krijgt.

• Bron: De Grondwet in eenvoudig Nederlands

Historische ontwikkeling

De Grondwet van 1814 bepaalde dat de vorst gratie verleende na advies van de Hoge Raad. In 1848 werd vastgelegd dat amnestie en abolitie alleen bij wet konden worden verleend. Bij de algehele herziening van 1983 kreeg het artikel zijn huidige vorm.

Artikel 122 is sinds 1983 ongewijzigd.

Debat

Gratie en de levenslange gevangenisstraf

Iemand die de straf levenslang heeft gekregen kan alleen via gratie vrijkomen. Daarover beslist de minister. De vraag is of dat wel voldoende onafhankelijke waarborgen biedt. Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens eist namelijk een reëel uitzicht op vrijlating. De Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming pleitte in 2022 ervoor om de herbeoordeling bij de rechter neer te leggen. De Hoge Raad oordeelde in 2025 opnieuw dat het Nederlandse stelsel, met een herbeoordeling na vijfentwintig jaar door een adviescollege en aanvullende rechtsgang, in overeenstemming is met het EVRM.