Artikel 121: Openbaarheid terechtzitting; motivering vonnissen

Rechtszittingen zijn openbaar en voor iedereen toegankelijk, tenzij de wet anders bepaalt. De rechter zal altijd de uitslag van de rechtszitting, het vonnis, in het openbaar uitspreken. Daarbij moet hij ook uitleggen waarom en op grond waarvan hij die beslissing genomen heeft.

Dit is verder geregeld in de Wet op de rechterlijke organisatie.

Formele toelichting

De terechtzittingen moeten in beginsel openbaar zijn en vonnissen dienen gemotiveerd te worden (artikel 121). Op het beginsel, dat de rechterlijke uitspraak in het openbaar dient te geschieden, laat de Grondwet geen uitzonderingen toe.

In eenvoudig Nederlands

Iedereen mag naar rechtszaken komen kijken en luisteren. In de wet kunnen uitzonderingen staan. De rechter moet uitleggen waarom hij een beslissing neemt. De rechter doet zijn uitspraak altijd in het openbaar.

Uitleg

De drie dingen die in dit artikel staan, zorgen voor een goede en eerlijke rechtspraak in Nederland:

1. in de eerste plaats mag iedereen naar rechtszaken komen kijken en luisteren. Rechtszaken gebeuren niet in het geheim;
2. in de tweede plaats moet de rechter zijn beslissing altijd uitleggen. Hij mag bijvoorbeeld niet zeggen 'Je bent schuldig, je krijgt een jaar gevangenisstraf en ik leg niet uit waarom.' De rechter moet altijd precies uitleggen waarom je schuldig bent en waarom je de straf krijgt;
3. ten slotte vertelt de rechter zijn uitspraak in het openbaar. Ook nu kan iedereen meeluisteren en meekijken. Ook uitspraken gebeuren nooit in het geheim.

In de wet kunnen wel uitzonderingen staan op deze regels. Als de rechtszaak bijvoorbeeld gaat over erge misdaden van vaders of moeders tegen hun kinderen, kan een deel van de rechtszaak in het geheim plaatsvinden. De uitspraak doet de rechter wel altijd in het openbaar.

• Bron: De Grondwet in eenvoudig Nederlands

Historische ontwikkeling

De openbaarheid van de rechtspraak en de plicht vonnissen te motiveren behoren tot de oudste waarborgen van een eerlijk proces. De Grondwet van 1814 schreef al voor dat vonnissen in het openbaar werden uitgesproken en het misdrijf vermeldden. In 1848 kreeg de bepaling nagenoeg haar huidige vorm, met openbare zittingen behoudens wettelijke uitzonderingen.

De Grondwet noemt sinds 1983 geen inhoudelijke criteria meer voor uitzonderingen op de openbaarheid. Artikel 121 is sinds 1983 ongewijzigd.

Debat

Openbaarheid, veiligheid en de camera in de zaal

Toen de rechtbank in 2019 een zitting in het Marengo-proces achter gesloten deuren behandelde wegens veiligheidsrisico’s, waarschuwden journalistenorganisaties voor precedentschepping. Tegelijk zet de rechtspraak in toenemende mate livestreams van zittingen en uitspraken in zaken met groot publiek belang in, juist om de openbaarheid te vergroten. De afweging tussen openbaarheid enerzijds en privacy en veiligheid anderzijds keert daarbij steeds terug.