Artikel 123: Grondgebied provincies en gemeenten

Alleen met een wet kunnen provincies en gemeenten worden opgeheven en ingesteld. Hoe provinciale en gemeentegrenzen gewijzigd kunnen worden, kan de wetgever in een wet regelen.

In de Wet algemene regels herindeling staat dat het ingrijpend wijzigen van provinciale en gemeentegrenzen bij wet gebeurt. Grenscorrecties kunnen ook worden geregeld bij Algemene Maatregel van Bestuur, door de Provinciale Staten en eventueel zelfs door de betrokken gemeenten.

Formele toelichting

Bij de wet kunnen provincies en gemeenten worden opgeheven en nieuwe kunnen worden ingesteld. Met deze bepaling opent hoofdstuk 7 (artikel 123). Ingevolge het tweede lid van artikel 123 is de wetgever bevoegd om regeling van grenswijzigingen van meer beperkte aard over te dragen aan bijvoorbeeld de regering of het provinciaal bestuur.

In de Wet algemene regels herindeling is als hoofdregel neergelegd dat beperkte grenswijzigingen ('grenscorrecties') kunnen worden aangebracht door provinciale staten, dan wel (bij volledige onderlinge overeenstemming ter zake) de raden van de betrokken gemeenten.

In eenvoudig Nederlands

1. De regering en de Eerste en Tweede Kamer kunnen nieuwe provincies en gemeenten maken. De regering en de Eerste en Tweede Kamer kunnen provincies en gemeenten ook opheffen. Hiervoor moeten zij een wet maken.
2. De regering en de Eerste en Tweede Kamer kunnen de grenzen van provincies en gemeenten veranderen. In de wet staat hoe zij dat moeten doen. In de wet kan ook staan dat iemand anders dit mag doen.

Uitleg

Nederland heeft 12 provincies en ruim 400 gemeenten (2010). De regering kan beslissen nieuwe provincies of gemeenten te maken. De nieuwste provincie is Flevoland. De regering heeft deze provincie 1 januari 1986 gemaakt. Nieuwe gemeenten maakt de regering vaker, vooral door kleine gemeenten bij elkaar te doen.

Om een provincie of een gemeente te maken of op te heffen, moet de regering een wet maken. Dit hoeft niet als de regering alleen de grenzen van een provincie of een gemeente wil veranderen. Wel moet de regering zich dan houden aan de Wet algemene regels herindeling.

• Bron: De Grondwet in eenvoudig Nederlands

Historische ontwikkeling

Artikel 123 komt voort uit de Grondwet van 1848. Daarin sprak men van het ‘verenigen’ en ‘splitsen’ van gemeenten en provincies. Bij de grondwetsherziening van 1887 werd toegevoegd dat ook geheel nieuwe provincies en gemeenten konden worden gevormd. Bij de algehele grondwetsherziening van 1983 werd de tekst gemoderniseerd tot de huidige formulering, waarin sprake is van het ‘opheffen’ en ‘instellen’ bij wet. De verdere uitwerking staat in de Wet algemene regels herindeling (Wet arhi).

Bij de grondwetsherziening van 1840 werd de provincie Holland gesplitst in Noord- en Zuid-Holland, al gebeurde dat niet op basis van deze grondwettelijke bepaling, aangezien die nog niet bestond. Er bestonden in die provincies overigens al twee afzonderlijke besturen.

De laatste toepassing van artikel 123 van de Grondwet was in 1985, toen de provincie Flevoland werd ingesteld. Gemeentelijke herindeling komt daarentegen een stuk vaker voor. Het aantal gemeenten daalde van 1209 bij de invoering van de gemeentewet in 1851 tot 342 op 1 januari 2026.

Debat

Schaalvergroting en het aantal gemeenten

De omvang van gemeenten staat met enige regelmaat ter discussie. Verschillende kabinetten spraken een voorkeur uit voor grotere gemeenten. Zo nam het kabinet-Rutte II in zijn regeerakkoord voor om gemeenten door fusies op te schalen naar minstens 100.000 inwoners. Daarom werd in 2015 de zogeheten ‘opschalingskorting’ ingevoerd; een korting op het gemeentefonds die was opgelegd omdat gemeenten door gedwongen fusies geld zouden besparen.

Voorstanders van schaalvergroting wijzen op de bestuurskracht die nodig is om taken uit te voeren, zeker na de decentralisaties van 2015. Critici stellen dat opschaling de afstand tussen bestuur en inwoner vergroot en samenhangt met een lagere opkomst bij gemeenteraadsverkiezingen. De opschalingskorting is vanaf 2026 geschrapt.