Artikel 68: Inlichtingenplicht ministers, staatssecretarissen; interpellatie

Het belangrijkste controlerecht van Tweede en Eerste Kamer is het recht van elk individueel Kamerlid om van ministers en staatssecretarissen via vragen inlichtingen te krijgen. Ministers en staatssecretarissen zijn verplicht mondeling of schriftelijk de verlangde inlichtingen te geven.

Alleen als het verstrekken van informatie het belang van de staat kan schenden, kan daarop een uitzondering worden gemaakt. Gedacht kan worden aan gevoelige informatie over overheidsopdrachten aan bedrijven of informatie in het kader van terreurbestrijding. Informatie kan ook vertrouwelijk worden verstrekt. Dat is bijvoorbeeld het geval bij de commissie voor inlichtingen- en veiligheidsdiensten.

Het inlichtingenrecht strekt zich uit tot alle vragen die worden gesteld, bijvoorbeeld in debatten of bij de schriftelijke voorbereiding van de behandeling van wetsvoorstellen.

Daarnaast kennen de Kamers in hun reglementen van orde regelingen voor het stellen en beantwoorden van schriftelijke vragen, voor het recht van interpellatie en voor het recht van onderzoek (enquête). Wekelijks kunnen Tweede Kamerleden tijdens het zogenoemde vragenuurtje gedurende een uur mondeling vragen stellen over actuele onderwerpen.

Formele toelichting

In de grondwetsparagraaf over de werkwijze van de kamers zijn belangrijke (controlerende) bevoegdheden geformuleerd die aan beide kamers toekomen.

De meest gehanteerde bevoegdheid is het recht van elk individueel kamerlid om van ministers en staatssecretarissen inlichtingen te vragen. Dezen zijn verplicht mondeling of schriftelijk de door een of meer leden verlangde inlichtingen te geven waarvan het verstrekken niet in strijd is met het belang van de staat.

In eenvoudig Nederlands

Ministers en staatssecretarissen moeten de Eerste en Tweede Kamer alles vertellen of schrijven wat Kamerleden willen weten. Dit hoeft alleen niet als het tegen het belang van de staat is.

Uitleg

Dit artikel is één van de belangrijkste artikelen van onze democratie. Ministers en staatssecretarissen moeten alles eerlijk vertellen aan de Eerste en Tweede Kamer. Ze moeten dat doen als Kamerleden daarom vragen. Zelfs als het maar één kamerlid is.

Een minister of een staatssecretaris heeft dan ook een groot probleem als hij de kamer niet alles vertelt, of zelfs liegt. Vaak ontslaan de Kamerleden de minister of de staatssecretaris, als ze daarachter komen.

Maar een minister of een staatssecretaris kan wel beslissen dat hij niets wil zeggen. Dat mag als dat in het belang is van de staat. Voor de veiligheid van het land kan het slecht zijn om de kamer dingen te vertellen. Of als het gaat om geheime informatie van een bedrijf of van een rechtbank.

De belangrijkste regel van onze democratie is de 'vertrouwensregel'. Deze regel staat niet in de Grondwet! En ook niet in een andere wet. En toch is het de belangrijkste regel.

Wat betekent de vertrouwensregel? Dit betekent dat een minister of een staatssecretaris zijn werk niet goed kan doen, als de Eerste en Tweede Kamer geen vertrouwen in hem hebben. De Eerste en Tweede Kamer kunnen een minister of een staatssecretaris dus ontslaan.

• Bron: De Grondwet in eenvoudig Nederlands

Historische ontwikkeling

Tot 1848 kende de Grondwet geen inlichtingenrecht. Kamerleden die vragen stelden, waren overgeleverd aan het humeur van de koning, die in 1820 bij koninklijk besluit had vastgelegd dat de informatie-uitwisseling met het parlement alleen over wetgeving mocht gaan. Met de grondwetsherziening van 1848 kwam het inlichtingenrecht in de Grondwet, als uitvloeisel van de toen ingevoerde ministeriële verantwoordelijkheid. Inhoudelijk is de bepaling sindsdien vrijwel ongewijzigd gebleven. Lange tijd was omstreden of ook een individueel Kamerlid recht op inlichtingen had, of alleen de Kamer als geheel. Bij de herziening van 1983 bleef het individuele inlichtingenrecht nog buiten de Grondwet; in 1987 werd alsnog vastgelegd dat elk Kamerlid recht op inlichtingen heeft.

Debat

Reikwijdte en de ‘Rutte-doctrine’

Wanneer mag een bewindspersoon inlichtingen weigeren? De enige grond is "het belang van de staat", een begrip dat nooit duidelijk is gedefinieerd. Vanaf 2002 rekende de regering daar onder meer "persoonlijke beleidsopvattingen" van ambtenaren toe. Dat ging later bekend staan als de 'Rutte-doctrine': de gedachte dat intern beraad tussen ambtenaren en bewindspersonen buiten de Kamer blijft. De term dook in 2020 op tijdens het onderzoek naar de toeslagenaffaire. Na het rapport van de ondervragingscommissie zegde Rutte toe deze grond te laten vallen, al gold dat alleen voor stukken aan de Tweede Kamer.