Artikel 117: Leden rechterlijke macht; onafhankelijkheid; ontslag

Rechters zijn onafhankelijk omdat zij voor het leven worden benoemd en alleen maar kunnen worden ontslagen

• op eigen verzoek, of
• wegens het bereiken van een bepaalde leeftijd, of
• in speciale gevallen, die in de wet staan, door een door de wet aangewezen rechtbank.

Dit artikel staat garant voor de onafhankelijkheid van de rechter.

De wet regelt verder de rechten en plichten die rechters hebben.

Formele toelichting

De artikelen 116 en 117 bevatten enkele voorschriften omtrent de organisatie van de rechterlijke macht, de benoeming van de leden van de rechterlijke macht met rechtspraak belast, en het toezicht op de ambtsvervulling door die functionarissen.

Een zeer belangrijke basis voor de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht vindt men in de bepaling dat de leden van de rechterlijke macht die met rechtspraak zijn belast, en de procureur-generaal bij de Hoge Raad, voor het leven worden benoemd. Zij kunnen alleen worden ontslagen op eigen verzoek, wegens het bereiken van een bepaalde leeftijd of, in de gevallen bij wet bepaald, door een gerecht, dat door de wet is aangewezen en dat tot de rechterlijke macht behoort.

In eenvoudig Nederlands

1. De regering benoemt de rechters en de procureur-generaal bij de Hoge Raad. Zij blijven hun hele leven rechter en procureur-generaal.
2. Zij kunnen wel zelf ontslag nemen. Ook kunnen ze ontslag krijgen als ze een hoge leeftijd bereiken. De hoogte van de leeftijd staat in de wet.
3. Een speciaal gerecht van de rechterlijke macht kan hen ontslaan. Of zeggen dat ze hun werk tijdelijk niet mogen doen. Dit kan alleen in bijzondere gevallen. De regels hiervoor staan in de wet.
4. In de wet staat welke rechten en plichten rechters en de procureur-generaal hebben. In de wet kan ook staan dat iemand anders dit beslist.

Uitleg

Iedereen die de juiste opleiding heeft gedaan kan rechter worden. Maar de regering bepaalt wie rechter wordt. En de regering bepaalt ook wie de procureur-generaal bij de Hoge Raad wordt. De procureur-generaal bij de Hoge Raad is de hoogste officier van justitie. Hij geeft advies aan de Hoge Raad.

Als je eenmaal benoemd bent, blijf je je hele leven rechter of procureur-generaal. Waarom blijven zij hun hele leven rechter? Dit is zo omdat rechters onafhankelijk moeten zijn van de regering. Het mag niet zo zijn dat een regering alle rechters ontslaat die het niet met de regering eens zijn. En allemaal rechters benoemt die het juist eens zijn met de regering. Daarom blijft een rechter zijn hele leven rechter.

Natuurlijk kunnen ze wel zelf ontslag nemen. En als een rechter 70 jaar is, gaat hij met pensioen.

En natuurlijk kunnen rechters ook worden ontslagen. Maar dit kan alleen in heel bijzondere gevallen. Hierover beslist de Hoge Raad.

Ten slotte staat in de wet welke rechten rechters en de procureur-generaal hebben. Bijvoorbeeld hoeveel ze verdienen. En hoeveel vakantiedagen ze hebben.

• Bron: De Grondwet in eenvoudig Nederlands

Historische ontwikkeling

De benoeming van rechters ‘voor het leven’ dateert al van de Grondwet van 1814 en geldt als het belangrijkste symbool van de rechterlijke onafhankelijkheid. Een rechter kan niet worden weggestuurd omdat zijn uitspraken de machthebbers niet bevallen. Tot 1848 gold die levenslange benoeming voor de Hoge Raad, de gerechtshoven en de criminele rechtbanken. Vanaf 1848 ook voor alle rechtbanken van eerste aanleg, en vanaf 1887 kon alleen de Hoge Raad een rechter schorsen of ontslaan. Sinds 1922 staat de Grondwet een wettelijke leeftijdsgrens voor ontslag toe, die in 1932 op zeventig jaar werd gesteld. Die grens geldt nog altijd. Sinds 1983 kunnen leden van de Hoge Raad door een ‘bij de wet aangewezen, tot de rechterlijke macht behorend gerecht’ worden ontslagen.

De Staatscommissie parlementair stelsel stelde in 2018 voor de leden van de Hoge Raad voortaan op bindende voordracht van een onafhankelijke commissie te benoemen, om hen beter tegen partijpolitieke invloed te beschermen. In 2023 besloot het kabinet-Rutte IV om de voorgestelde grondwetswijziging niet aan te bieden aan de Tweede Kamer. Artikel 117 is sinds 1983 ongewijzigd.

Debat

De pensioenleeftijd van zeventig

Er wordt bepleit de vaste pensioenleeftijd van zeventig jaar te heroverwegen, omdat de levensverwachting sinds de invoering in 1932 sterk is gestegen en ervaren rechters daardoor vroeg moeten afzwaaien.